ZAŠTO NIKO NEĆE SA SRBIJOM

ZAŠTO NIKO NEĆE SA SRBIJOM?

U svom izvanrednom tekstu, naš istaknuti politikolog i novinar, magistar medija i komunikacija sa London School of Economics and Political Science, bavi se odgovorima na kompleksno pitanje zašto niko neće sa Srbijom. Tekst je integralno objavljen u nedeljniku „Svedok“ od 13. novembra 2018. godine, a mi ga (iz praktičnih razloga) prenosimo u dva dela.

 

VREME JE - Milan Dinić

 

 

Autor: Milan Dinić (dopisnik iz Londona)

 

 

 

Pre nekoliko godina, prilikom rasprave u nekoj beogradskoj kafani, jedan romski muzičar se okrenuo jednom poznatom novinaru i rekao: „Šta više hoćete bre vi Srbi, samo smo još mi Cigani ostali uz vas“! I, izgleda da je to tačno – danas, reklo bi se, niko ne želi da bude Srbin, da ima veze sa Srbijom ili bude sa Srbima.

Balkan je jedno od možda najzamršenijih svetskih čvorišta kada se radi o identitetu. Da li su Srbi najstariji narod, da li su Hrvati zapravo Srbi pravoslavci, šta su Bošnjaci/Muslimani, da li su svi stanovnici Balkana Iliri, da li su Crnogorci ili Makedonci autohtona ili novokomponovana nacija, šta su ’Kosovari’…? Postavljanje i razrešavanje ovog pitanja na Balkanu je vekovima izvor sukoba, koji se vode i danas (trenutno, ne otvorenim ratom). Kako sada stvari stoje – čini se da je Srbija gubitnik: na sceni u regionu je stvaranje novih nacija na račun srpskog kulturnog nasleđa i srpskog identiteta. I sama Srbija se suočava sa pitanjima – ko smo mi Srbi, šta smo i šta su drugi u našem susedstvu i, kako bi trebalo da se postavimo?

Više ništa nije srpsko

Danas, sto godina od pobede u Prvom svetskom ratu i ujedinjenja svih južnoslovenskih naroda u jednu državu čiji je Srbija bila Pijemont, čini se, gotovo sve što je nekada bilo srpsko ili imalo veze sa Srbima i Srbijom – više nije tako.

Stanovnici Crne Gore su, prema tamošnjem režimu, odvajkada bili Crnogorci a ujedinjenje sa Srbijom se sada vidi kao okupacija i čin poništenja crnogorskog istorijskog identiteta. U Makedoniji se promoviše nacija koja navodno ima veze sa Aleksandrom Velikim, negira se bilo kakva identitetska veza sa Srbijom i osporava postojanje i delanje Srpske pravoslavne crkve na račun nepriznate „Makedonske pravoslavne crkve“. U Sarajevu – u kome su Srbi do rata činili više od četvrtine stanovništva – danas se o Srbima govori kao o zločincima a Srbima u Bosni se poručuje da ’idu u Srbiju’. Albanci na Kosovu konstantno objavljuju knjige i prave turističke sajtove koji promovišu „vizantijske“ crkve i „ilirsko nasleđe“ na toj teritoriji. U Hrvatskoj se suzbija upotreba ćirilice u srpskim sredinama, a čak su pokušali i Nikolu Teslu da proglase za hrvatskog naučnika.

Takođe, na severu Srbije postoje nastojanja da se stvori novi ’vojvođanerski’ identitet, sa akademijom nauka, zastavama i drugim obeležjima. Bivši muftija Muamer Zukorlić u Raškoj sprovodi istraživanje o genetskom poreklu Bošnjaka (koje će verovatno da utvrdi da su oni stariji od svih i kako celokupna dosadašnja istorija nije tačna)… Pa i u samoj Srbiji postoji jedna struktura – takozvani Drugosrbijanci – koji su sa jugoslovenskog prigrlili mitomanski briselski identitet, i sve čine samo da nemaju veze sa Srbima, srpstvom i Srbijom, jer te termine vide kao sinonime za nazadnost, divljaštvo i genocid.

Na kraju će proizići da su svi stariji od Srba pa i da kulturni spomenici koji su sagrađeni pod vlašću vladara koji su nosili srpsku krunu, zapravo – spomenici nekih drugih naroda, te da su Srbi neko malobrojno divljačko pleme sumnjivog porekla, koje je podjarmilo druge slobodoljubive starosedeoce Balkana i otelo im kulturu, nasleđe i identitet.

 

Nacionalni identitet i regionalni identiteti

Pitanje identiteta i njegove uloge u definisanju čoveka, zajednice ili organizacije predstavlja jedno od najdublje analiziranih i najviše polarizujućih tema u istoriji čovekovog postojanja. U potrebi da razumeju svet i sebe, ljudi su ga klasifikovali kroz razne kategorije a jedna od njih je i identitetska. Čovek, Srpkinja, Šumadinac, pravoslavac, levičar, profesorka, homoseksualac, kolega, ćerka, prijatelj (…) sve su ovo identitetske kategorije kroz koje je svako od nas svrstan i kroz koje svrstavamo druge. Međutim, koliko god identitet, sa jedne strane, pomagao razvrstavanje i bolje sagledavanje različitosti, sa druge strane on je ograničavajuć jer svodi pojedinca ili grupu na relativno grubo oivičenu opštost oko koje ne moraju svi da se slažu, što je izvor sukoba.

Veliko je pitanje koliko su i drugi ranije bili Srbi, a koliko se nama – u unutrašnjosti teritorije Republike Srbije – činilo da je to tako. Za razliku od unutrašnjosti današnje Srbije, gde su teritorijalne odrednice (Vranjanac, Šumadinac, Užičanka, Subotičanin…) manje bitne u našim međusobnim odnosima i stavovima, ti regionalni identiteti su oduvek bili daleko jači u novonastalim republikama, posebno u mešovitim sredinama u kojima su Srbi bili sa drugima. Tako imamo Hercegovce, Ličane, Slavonce, Dalmatince, Primorce; ili plemenske identitete kao što su Bjelopavlići, Kuči, Rovčani, Vasojevići…

Razlog postojanju izraženijih regionalnih nego nacionalnih identiteta na prostorima koji su van teritorije današnje Srbije dobrim delom leži u činjenici da je od svih država koje su nastale raspadom Jugoslavije, Srbija imala najjaču i najstabilniju državnu tradiciju. Uostalom, Srbija i Crna Gora (kojoj je, poput Srbije, takođe priznata samostalnost na Berlinskom kongresu 1878.) su jedine dve države nastale iz raspada Jugoslavije koje su postojale i pre njenog formiranja (sa time da je crnogorski identitet uvek bio regionalan, dok je nacija uvek bila srpska; što sada osporava novotkriveni nacionalizam bivših crnogorskih komunista iz kojih je proizišao vladajući DPS).

Današnja Makedonija je zanimljiv primer. Ona je nastala kao zasebna teritorijalna jedinica u današnjim granicama tek posle Drugog svetskog rata. Pre toga se zvala Stara Srbija. Taj termin je skovan sredinom 19. veka i označavao je teritorije koje su van nadležnosti Kneževine Srbije u 19. veku, ali koje su nekada pripadale srednjovekovnoj srpskoj državi. Od kada su te oblasti kroz Balkanske ratove ušle u sastav obnovljene srpske države, Srbija je ušla u sukob sa Bugarskom koja je takođe gajila (a i danas gaji) pretenzije prema današnjoj Makedoniji. Međutim, iako je imala političku vlast, srpska država nije vodila dovoljno aktivnu politiku u pogledu integracije stanovništva u jedinstven srpski kulturni i politički obrazac. Umesto toga, još u vreme vlasti Jovana Ristića (koji je dominirao srpskom politikom od 1868. do 1893. i prepoznat je kao jedan od najvećih srpskih državnika) škole u Makedoniji dobijale su knjige iz Bugarske, štampane na bugarskom, a i bugarski pokret je bio jak što je doprinelo da osnova savremenog makedonskog jezika bude mnogo bliža bugarskom nego srpskom.

Svuda gde nije postojalo prisustvo jedne, centralizovane i dugotrajne vlasti – ljudi su, shodno potrebi za pripadnošću, gradili sopstvene identitete ili bili podložni identitetskom uticaju drugih država. Shodno tome, kada je posle Prvog svetskog rata stvorena jugoslovenska država, sa Srbima i Srbijom kao Pijemontom, centralnim činiocem i središtem autoriteta i vlasti novonastale države, srpski identitet je postao dominantan: glavni grad zemlje bio je u Srbiji, većinu vlasti su činili Srbi, dinastija koja je vladala zemljom je bila srpska, glavni listovi i dokumenti štampani su na ekavici, stanovnici Bosne muslimanske veroispovesti bili su Srbi muhamedanske vere…

Međutim, ako je srpski identitet postao dominantan, kako to da nije nadvladao druge? Razlog tome verovatno leži u činjenici da se umesto stvaranja samostalne srpske države, srpska intelektualna elita 19. veka odlučila da stvori jugoslovensku državu i novi, jugoslovenski identitet, koji bi objedinio sve ostale identitete. Sa današnje istorijske distance, gledano iz ugla položaja Srba i Srbije, ta odluka je imala duboko negativne posledice po državni i nacionalni karakter Srba jer je doveo do toga da se umesto srpskog – koji je bio već etabliran – nameće novi koncept „nadnacionalnog jugoslovenstva“, kako u centralnoj Srbiji tako i u sredinama koje su već imale fluidan identitet (uslovljen vlašću drugih država) a u kome (tom fluidnom identitetu) je većinom bio dominantan srpski element.

Ali, ukoliko se u obzir uzmu istorijske okolnosti s kraja 19. i početka 20. veka (slom Velikih sila, rekonfiguracija političke karte Evrope u korist manjih naroda i stvaranje novih država na tlu nekadašnjih imperija) kao i tadašnje vrednosti i pogled na svet, pitanje je da li bi neki mnogo ozbiljniji političari od onih koje je tada Srbija imala doneli drugačiju odluku. Na kraju, ma koliko se ispostavilo kao dugoročno politički štetno po Srbe – stvaranje Jugoslavije, koje su pre svega vodili Srbi, bila je najpoštenija i, sa aspekta pokušaja uvažavanja i objedinjavanja svih etničkih i kulturnih razlika, najplemenitija politička ideja, koja će na zapadu Evrope niknuti tek nakon Drugog svetskog rata i to pre svega iz nužde sa se izbegnu budući ratovi i kanališe međusobna netrpeljivost, a ne da se objedine sličnosti.

Tri generacije – tri identiteta

Stavljanjem naglaska na novoformirani jugoslovenski identitet (koji je tek bio u povoju) umesto na etablirani srpski identitet (koji je već bio dobro ukorenjen u Srbima, srpskim državnim institucijama, ali i dobro poznat širom regiona) ušlo se u proces koji bi imao uspeha da je zaživeo i neometano trajao toliko dugo da se izbrišu glavne razlike između zajednica, a pre svega jezičke i običajne. Nažalost po taj novi identitet, Jugoslavija nije trajala ni tri generacije – u vremenu kada je sahranjivana, veliki broj onih koji su bili svedoci i učesnici njenog ubijanja imali su očeve i dedove koji su bili rođeni i živeli u periodu pre nego što je ta država i postojala. Nije postojala dovoljna vremenska distanca koja bi partikularne identitetske osobenosti sa živih priča (od živih svedoka) preselila u knjige i teoriju, dok bi živi identitet (živi jezik, kultura i običaji) zvučali i delovali isto.

A rastakanje jugoslovenskog identiteta nije došlo preko noći, već je trajalo decenijama, štaviše – možda od samog stvaranja zajedničke države južnoslovenskih naroda. Srbi, kao glavni motor tog projekta ali i kao oni koji su bili viđeni da najviše dobiju od toga, izgubili su najviše i to kroz ratne i kulturološke zločine tokom Drugog svetskog rata, komunističkim suzbijanjem srpskog identiteta kroz borbu protiv takozvanog „srpskog hegemonizma“ (a jedan od proizvoda te borbe je stvaranje zasebnih republika u „avnojskim“ granicama), ratnim zločinima nad srpskim stanovništvom i razaranjem kulturne baštine tokom devedesetih. Ta politika se sprovodi i sada, samo u formalno mirnodopskim okolnostima i pod plaštom podrške Zapada koji i dalje (uvek?) u Srbima vidi „male Ruse“ odnosno pretnju. Tako niko u svetu (pa gotovo i u Srbiji) ne diže glas usled činjenice da se ne poštuju ljudska, građanska i manjinska prava Srba u Hrvatskoj (gde im se brani upotreba pisma), u Crnoj Gori (gde im se brani identitet, jezik, obrazovanje i veroispovest), u Makedoniji (gde im se brani pravo na veroispovest), u BiH gde pokušavaju da im ukinu autonomiju kao korak ka podvođenju pod nekakav bosanski/bošnjački identitet, na Kosovu (gde su diskriminisani po svim osnovama).

 (kraj prvog dela)

Ostavite odgovor

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.