ŽUPAN-DO-ŽUPANA

ŽUPAN DO ŽUPANA

Tokom 12. veka srpski župan je veoma vešto balansirao između dve velike sile – Ugarske i Vizantije. Srbi su 1129. godine zauzeli Ras, a razljućeni vizantijski car Jovan II Komnin zbog toga je odlučio da lično bude na čelu kaznene ekspedicije. Rezultat je Urošev poraz, uz prinudu da prihvati sve uslove Vizantije – tojest župan je tako postao vazal

 

Autor: Vladimir Đurđić

 

Jednog dana kralj Duklje Bodin je poslao dva brata na sever da gospodare delovima zemlje koji se nazivao Raška. Braća su se zvala Vukan i Marko, a bila je to 1083. godina.

Kraljevina_Duklja_za_vrijeme_Bodina

Kraljevina Duklja za vreme Bodina

Tako je na vlast u negostoljubivim planinskim krajevima došao Vukan koji je, kako neki misle, sestrić ili sinovac kralja Bodina. Energični Vukan je uzeo deo zemlje današnje severne Crne Gore, jugozapadne Srbije i istočne Bosne, dok je Marko najverovatnije zagospodario severnijim oblastima čak do Mačve i Bosne. Vukan je uzeo titulu župana i po svemu sudeći imao je prednost nad Markom. Njegovu vladavinu obeležili su, sasvim očekivano, sukobi sa Vizantijom. Vukan je bio izuzetno siguran u svoju snagu i u kampanji 1093/94 godine spalio je čak nekoliko carskih tvrđava, među kojima Zvečan i Lipljan na današnjem Kosovu i Metohiji. Sposoban i prilično samouveren, raški župan je uspeo da se bori i pregovara na ravnoj nozi sa carem Aleksijem I Komninom – i da tako dobije odličan status u Vizantiji i mir na granici.

ŽUPAN-DO-ŽUPANA_Bodin

Bodin – kralj Duklje

Posle Bodinove smrti 1100. godine Vukan širi svoj uticaj na Duklju i posle nekoliko sukoba i stalnih upada iz Raške na presto južnog suseda, postavlja novog kralja Kočapara. Samo nekoliko godina kasnije, 1106. godine Vukan ponovo napada Vizantiju, koja je u tom momentu oprezno gledala kako se Normani iskrcavaju na obale današnje Albanije. Ipak, rat sa carskom vojskom se završio porazom, a Vukan je morao da preda taoce u Carigrad. To je i poslednji put da se Vukan spominje u izvorima, a danas se smatra da je umro oko 1115. godine.

Rodonačelnika dinastije Vukanović nasledio je Uroš – Vukanov sinovac i Markov sin. Inače, Uroš je bio jedan od talaca na vizantijskom dvoru, a u prvim godinama vladavine nastavio je da radi na raškom uticaju u Duklji, gde su mu se, opet očekivano, suprotstavili Vizantinci. Sa druge strane Uroš je bio između dve sile, Ugarske i Vizantije, koje su ratovale. Srpski župan je veoma vešto balansirao između dve takve sile. Srbi su 1129. godine zauzeli Ras, a razljućeni vizantijski car Jovan II Komnin zbog je toga odlučio da lično bude na čelu kaznene ekspedicije. Rezultat je Urošev poraz, uz prinudu da prihvati sve uslove Vizantije – tojest tako je župan postano vazal.

U to vreme dolazi i do prisnijih odnosa između Srbije i Ugarske, a jedan od pretendenata na presto Bela, koji je bio slep, oženio se Uroševom ćerkom Jelenom. Bela je kasnije postao kralj poznat kao Bela II, a Jelena je bila jedna od najmoćnijih ličnosti u državi. Srpski župan Uroš je imao petoro dece i veoma istančano političko rasuđivanje – pa je i drugu ćerku Mariju udao za češkog velikaša Kondrada II od Znojma. 

Posle Uroševe smrti 1145. godine, na županski tron dolazi jedan od njegovih sinova Uroš II, ali je njegova vladavina obeležena raznim raskolima i podelama unutar porodice. Nije počelo dobro jer je Desa, najmlađi sin Uroša I, kao oblasni vladar pokušao da utiče na Duklju – na šta vizantijski car Manojlo I Komnin nije baš blagonaklono gledao. Odnosi sa carstvom su se zaoštrili, a pritom je i Beloš (takođe Urošev sin) koji je sa Jelenom otišao u Ugarsku, postao palatin na ugarskom kraljevskom dvoru.

Time je Raška dobila saveznika na severu, ali i neprijateljstvo Vizantije, što je vodilo ka sukobu. Počeo je rat i Srbi su 1150. godine izgubili bitku na Tari, a car Manojlo je odmah posle toga započeo i napad na Ugarsku, koji je završen 1155. godine vizantijskom pobedom. Ipak Uroš II je nastavio po starom – izbegavao je vazalne obaveze prema caru, a došlo je i do novih obračuna u porodici zbog vlasti. Beloš je postao župan, a u igri za vlast je bio i Primislav (moguće brat Stefana Nemanje), kao i Desa, koji je postao župan oko 1161. godine i koji je ubrzo ćerku udao za sina mletačkog dužda.

Marija Vukanovic Psemisl - detalj freske, XII vek

Marija Vukanović Pšemisl – detalj freske, XII vek

Previranja su bila velika, a već 1165. godine na županskom prestolu, a po volji cara Manojla, Desu menja Tihomir – sin Zavida, a brat Stefana Nemanje. Ne zna se tačno u kakvim je Zavida rodbinskim odnosima bio sa Vukanovićima, ali je sigurno da su bili bliski, jer da nije tako njegovi sinovi ne bi mogli ni da pomisle da postanu župani. Tako se sticajem okolnosti polako pripremio teren za dolazak nove srpske srednjevekovne dinastije Nemanjić, koja će kasnije formirati veoma jaku i uticajnu državu u ovom delu Evrope. 

Da se malo okrenemo materijalnoj kulturi ovog perioda. U jednoj mađarskoj ilustrovanoj hronici iz 14. veka nalazi se lik Jelene, ugarske kraljice i ćerke Uroša I, dok se likovna predstava njegove ćerke Marije, srpske princeze i češke kneginje, nalazi u rotondi svete Katarine u Znojmu u okviru ktitorske kompozicije njenog supruga Konrada II Pšemisla.

Od materijalnih nalaza iz perioda vladavine Vukanovića na Trebinjskom polju, u okviru ostataka crkve svetog Petra, pronađen je ktitorski grob. Kako se po izvorima zna da je Desa umro pa potom i sahranjen upravo u toj oblasti, sa pravom se pretpostavlja da je reč baš o njegovim posmrtnim ostacima.

One Comment

  • miodrag kaže:

    ocigledno ovde neko nezna ili brlja. Duklja bila je prestolni grad Dioklecijana a ne drzava. Jupanija je bila Srbska civilna oblast, a banovina banija ili banat vojna oblast isto takodje Srbska jer su to srbke tvorevine, koje moram priznati da i danas postoje u pokatolicenom srbstrvu ili kroatima

Ostavite odgovor