ŽRTVE,-FAŽIZAM-I-ANTIFAŠIZAM

ŽRTVE, FAŠIZAM I ANTIFAŠIZAM

Sve da neko u Srbiji hoće da rehabilituje fašizam – to se ipak ne događa. Ukoliko je problem u tome što je srpski antifašizam izgubio dominantnu crvenu boju i monopol jedne partije, jer smo u međuvremenu saznali da nisu samo komunisti bili protiv nacista, ustaša i ostalih kvislinga – to je već nešto drugo što spada u domen ideoloških predubeđenja. A svim ubijenim, znanim i neznanim, od dece do staraca, neka je večna slava!

 

 

Istorija ne poznaje “šta bi bilo kad bi bilo” i samo činjenice mogu da se interpretiraju i stavljaju u određeni kontekst. Kada se govori o Drugom svetskom ratu na teritoriji nekadašnje Jugoslavije postoji toliko interpretacija i tumačenja da bi samo jedna dvotomna knjiga bila potrebna da se navedu ideje kojima autori barataju. Zato i jeste najbolje rešenje sve tumačiti kroz činjenice.

Često se kao pokazatelj patnji tokom rata koristi broj žrtava, mada ti podaci znaju da budu nepouzdani, netačni i “obeleženi” agendom onoga ko ih interpretira. Ovo je jedan nepristrasan pokušaj da se sagledaju podaci kakvi jesu – a da bi se stavila tačka na večito “vruću” temu rehabilitacije ovih ili onih. Kada se pogledaju žrtve koje ću navesti u tekstu i njihovi počinioci, neozbiljno je reći da bilo ko u Srbiji, osim marginalnih desničarskih grupa, može da kaže da se ovde zaboravlja antifašizam i rehabilituje kolaboracija.

Dakle, koliku su cenu platili Srbi i Srbija u Drugom svetskom ratu – javnost uglavnom ponavlja paušalne ocene događaja i opšta mesta. Stoga sam u tekstu naveo neke, po mom mišljenju, nepristrasne brojeve koji ukazuju na žrtve – bez komunističke megalomanije, koja nije navodila imena i nacionalnost ubijenih, već ih je samo ubrajala u žrtve fašističkog terora. Broj žrtava u svakom navedenom događaju u tekstu su na donjoj granici procene ili je naveden po saznaju tačnog broja konstatovanih imena i prezimena.

Kao što znamo, svaka apsolutistička ideologija, a takvih je u XX veku bilo barem dve, ima svoj imaginarni razlog zašto želi da ubije nekog. Tako su nacisti pronašli sumanuti razlog za holokaust, ali i objašnjenje zašto neki slovenski narodi treba da budu svedeni na najmanji mogući broj živih. Srbi su spadali u ovu drugu grupu. Osim nemačkih nacista, na ovim prostorima na Srbe su se ustremili i mađarski i bugarski fašisti i hrvatski nacisti.

Na samom početku napada na Jugoslaviju, 6. aprila 1941. u bombardovanju Beograda stradalo je 2.274 ljudi čija su tela sahranjena u grobnicama. Iako postoje različite procene broja žrtava od 1.500 (nemačka procena) do 4.000 (posleratne vlasti), čini se da je broj sahranjenih imenovanih i bezimenih najrelevantniji.

Stjepan Filipović pred izvršenje vešanja, Valjevo 22. maj 1942.

Stjepan Filipović, heroj antifašističke borbe pred vešanje, Valjevo 22. maj 1942.

Osim pojedinčanih ubistava vešanjem i terorom po celoj Srbiji, u početku okupacije od Pančeva (36 žrtava) do Beograda pre početka ustanka iz 1941. godine, sa većim odmazdama Nemci su počeli odmah po početku oružanih dejstava partizana i četnika. Pre svega, pomenimo takozvani „Krvavi marš” u Šapcu, gde je streljano nekoliko stotina Jevreja, Roma i Srba. Jevreji u Srbiji su već na početku okupacije doživeli užasnu sudbinu, jer su za njih odmah važila novouspostavljena nacistička pravila – otvoreni su logori pod nemačkom upravom, pre svega na Starom sajmištu, gde je većina njih (tačnije 6.320 lica) već u prvoj ratnoj godini završilo svoj život.

Poznato je oktobarsko streljanje u Kragujevcu i okolini, gde su Nemci uz asistenciju domaćih fašista Ljotićevaca ubili 2.796 lica kojima je utvrđeno ime i prezime. U Kraljevu su u istom periodu Nemci streljali 2.225 lica kojima je utvrđeno ime i prezime. Ukupno u periodu ustanka u Srbiji od 1. septembra 1941. do 15. januara 1942. godine po nemačkim podacima stradalo je 7.904 ustanika (partizana i četnika) i po podacima istoričara Koste Nikolića, koji se poziva na nemačke izvore, 21.809 civila.

Početkom 1942. godine, mađarski fašisti su u južnoj Bačkoj i Novom Sadu organizovali raciju kao navodnu odmazdu, u kojoj je ubijeno 2.578 Srba, 1.068 Jevreja i još 120 Roma, Rusina i Mađara. Ovo su žrtve okupatorskih vlasti samo u velikim akcijama ubijanja tokom prve i početkom druga ratne godine.

Na teritoriji takozvane Nezavisne države Hrvatske stvari za Srbe su dobile tragičan tok već na samom početku rata, već u aprilu i maju 1941. godine. U Gudovcu kod Bjelovara, 29. aprila ubijeno je od 180 do 190 Srba, U Glini je od 11. do 13. maja po proceni dr Slavka Goldštajna i Joze Tomaševića (hrvatski ekonimista koji je živeo u Americi i koji je objavljivao radove na temu Drugog svetskog rata) ubijeno oko 300 Srba, dok je u istom mestu, u pravoslavnoj crkvi u julu ubijeno oko 1.200 građana srpske nacionalnosti po proceni Tima Džude. Ali neki strani autori navode broj od oko 1.800 žrtava. Srpske žitelje sela Prebilovci u zapadnoj Hercegovini svih urasta i oba pola, njih oko hiljadu, početkom avgusta 1941. ubile su ustaše, a oko 600 njih je bačeno u obližnju jamu Golubnik. Ovde su navedena samo tri najpoznatija masakra od nekoliko desetina u tom periodu.

Logori u kojima su stradali Srbi nalazili su se od Niša (logor “Crveni krst” su organizovali Nemci), preko Banjice gde je jedan deo bio nacistički, a drugi deo Nedićevih vlasti, do Starog sajmišta koje se formalno nalazilo na teritoriji, ali pod potpunom nemačkom kontrolom i upravom. U NDH su najozloglašeniji bili Jasenovac i Jadovno. 

U logorima u Srbiji, Srbi su stradali zajedno sa Jevrejima i Romima, a osim talaca uglavnom si bili ubijani partizani-komunisti i četnici-ravnogorci. Na Banjici je smrtno stradalo najmanje 3.849. ljudi koji su streljani u Jajincima, gde je po grubim procenama ubijeno oko 80.000 ljudi tokom rata, uglavnom Srba. Ali kako su Nemci uništili dokumentaciju, to se ne može tvrditi sa sigurnošću. Prema neproverenim podacima koje je u kartoteci Gestapoa navodno uspeo da pribavi obeveštajac ravnogorskog pokreta Borislav Mesarović od 1941. do avgusta 1943. godine, u Jajincima su Nemci streljali 13.862 Jevreja i 62.184 Srba.

Logor_Crveni_Krst-Niš

Logor Crveni Krst u Nišu

Kroz logor Crveni krst u Nišu tokom rata prošlo je oko 30.000 zatočenika, a njih oko 10.000 je streljano na stratištu Bubanj. Morbidnost priče oko ovog logora je da njegov osnivač i prvi upravnik SS kapetan Hajnrih Brant, a kasnije i prvi čovek odseka za borbu protiv četnika Draže Mihailovića u Beogradu, nikad nije izručen jugoslovenskim vlastima i posle rata je radio kao policijski službenik u Austriji. Ni drugi komandant ovog logora, SS kapetam Erih Vineke, nije osuđen na procesu koji se vodio u Hanoveru. Docnije je radio kao advokat u Nemačkoj. Od masovnih streljanja dokumentacijom je potvrđeno da je 700 ljudi ubijeno u sklopu odmazde koju naredio nemački general Paul Bader u okviru koje je od 16. do 20. februara 1942. trebalo streljati 3.484 lica u celoj Srbiji. 

Logori u NDH takođe su osnovani na samom početku rata. Logor Jadovno, u blizini Gospića, postojao je 122 dana do 21. avgusta 1941. goidne. Žrtve su u velikoj većini bili Srbi i Jevreji. Ne postoji tačan podatak broja žrtava, a procene se kreću od 10.000 do 68.000. Američki istoričar Pol Mozes poziva se na zaključke dr Đure Zatezala od 38.010 Srba, 1.988 Jevreja i 88 Hrvata. Ipak, Zatezalo je poimence naveo 10.502 osobe, dok dr Slavko Goldštajn, čiji je otac ubijen ovom logoru, navodi da je u Jadovnom ubijeno oko 27.000 ljudi. 

Jasenovac kao paradigma srpskog stradanja u NDH i danas izaziva buru i kontroverze. Teško je zanemariti bilo koji od zaključaka i navoda o broju ubijenih u ovom logoru, a kako sam u metodoligiji uzimao najmanje brojeve (osim one koje potpuno minimalizuju žrtve) odlučio sam se za nekoliko zaključaka koji dovode do istih rezultata. Dvojica demografa, hrvatski Vladimir Žerjavič i srpski Bogoljub Kočović, navode oko 80.000 ubijenih, beogradski muzej Holokausta u svom registru imena navodi 80.022 imena od čega su 50.000 Srba i 16.000 Jevreja. Memorijalni centar u Jasenovcu navodi 83.145 imena ubijenih 47.562 Srba, 16.173 Roma, 13.116 Jevreja, 4.255 Hrvata i 1.128 Muslimana. Slavko Goldštajn misli da je u ovom logoru od avgusta 1941. do aprila 1945. ubijeno između 60.000 i 90.000 ljudi. Za one koji misle da je to malo (a izgleda da ima i takvih), radi vizuelizacije zločina treba izvesti morbidnu statistiku pozivajući se na popis Memorijalnog centra Jasenovac da je u proseku svakog dana od 1.337 dana postojanja logora ubijano 61 lice.

Spomenik_na_Kozari

Spomenik žrtvama na Kozari

Ipak, po obimu ubijanja najveći zločin prema Srbima u NDH dogodio se na Kozari. Od juna do avgusta 1942. godine na ovoj planini ubijeno je po popisu u Spomen parku Kozara 33.398 znanih lica. Po nemačkim i ustaškim dokumentima oko 68.000 ljudi je pobijeno ili internirano po logorima. Podatak da je iz potkozarskih sela tek šezdesetih godina (dvadesetak godina posle rata) prvi mladić otišao u vojsku dovoljno govori o obimu genocida.

Broj civilnih srpskih žrtava u NDH nažalost nikad nije tačno utvrđen i zato je i danas, što posebno daje mučnu sliku o svemu, predmet raznih sporova. Svejedno šta je istina o stratištima i srpskim žrtvama – one su bez dileme bile ogromne i nesrazmerne ostalim narodima koji su živeli zajedno sa Srbima. Teror koji su nacisti zaveli u Srbiji bio je sličan samo u okupiranim delovima Sovjetskog Saveza i Poljskoj. U gradovima širom nekadašnje Jugoslavije, ukoliko ne računamo masovne zločine nad srpskim civilima u NDH, nije zabeležen slučaj masovnog streljanja i ubijanja talaca kao u Kragujevcu, Kraljevu i Novom Sadu.

Dakle, sve da neko u Srbiji hoće da rehabilituje fašizam – to se ipak ne događa. Jer je to bukvalno nemoguće zbog navedenih činjenica. Ukoliko je problem u tome što je srpski antifašizam izgubio dominantnu crvenu boju i monopol jedne partije, jer smo u međuvremenu saznali da nisu samo komunisti bili protiv nacista, ustaša i ostalih kvislinga – to je već nešto drugo što spada u domen ideoloških predubeđenja. Ali to svakako nije osporavanje antifašizma i žrtava. A svim ubijenim, znanim i neznanim, od dece do staraca, neka je večna slava!

Ostavite odgovor